Tái chế bao bì dược, mỹ phẩm: Gỡ nút thắt, nối dài chuỗi tuần hoàn

Chiều ngày 15/9, tại Hà Nội, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) tổ chức Hội thảo “Thúc đẩy tái chế bao bì trong ngành dược, mỹ phẩm – Hướng tới kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững”.

Bà Lý Thị Hồng Điệp, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, phát triển kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm thiểu chất thải và tăng cường tái chế đang trở thành một trong những định hướng quan trọng trong quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, phát triển bền vững.

Theo bà Điệp, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cùng các văn bản hướng dẫn đã từng bước hình thành khung pháp lý về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR). EPR không chỉ là nghĩa vụ tuân thủ mà còn có thể trở thành động lực để doanh nghiệp đổi mới thiết kế, lựa chọn vật liệu thân thiện hơn với môi trường, tiết kiệm tài nguyên và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị xanh.

EPR chuyển từ nghĩa vụ sang kết quả thực tế

Ông Đỗ Xuân Thuấn, đại diện Văn phòng EPR Quốc gia, Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho hay, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) gồm trách nhiệm tái chế và trách nhiệm xử lý chất thải. Đối với ngành dược phẩm, mỹ phẩm, trọng tâm hiện nay là trách nhiệm tái chế bao bì. Trách nhiệm được xác định trên cơ sở khối lượng bao bì doanh nghiệp đưa ra thị trường và tỷ lệ tái chế theo quy định. Doanh nghiệp có thể tự tổ chức tái chế, thuê đơn vị tái chế hoặc ủy quyền cho tổ chức trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO).

Trách nhiệm tái chế bao bì bắt đầu thực hiện từ ngày 1/1/2024. Theo lộ trình, khối lượng bao bì đưa ra thị trường năm 2025 là cơ sở để doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm trong năm 2026. Với lượng bao bì đưa ra thị trường năm 2026, doanh nghiệp phải kê khai trước ngày 1/4/2027 để xác định và thực hiện trách nhiệm tái chế trong năm 2027. Điểm mới được quan tâm nhất là định hướng chính sách trong thời gian tới.

Theo ông Thuấn, cơ quan quản lý đang nghiên cứu theo hướng không còn duy trì hình thức đóng góp tài chính, thay vào đó yêu cầu nhà sản xuất, nhập khẩu trực tiếp tổ chức thực hiện trách nhiệm tái chế. Điều này không có nghĩa doanh nghiệp phải tự đầu tư nhà máy và trực tiếp xử lý toàn bộ lượng bao bì. Khái niệm được sử dụng trong định hướng chính sách là “tự tổ chức tái chế”, với nhiều phương thức linh hoạt.

Doanh nghiệp có thể tự thực hiện một phần, thuê các đơn vị thu gom, tái chế đủ điều kiện hoặc ủy quyền cho PRO tổ chức toàn bộ chuỗi. Vấn đề cốt lõi là doanh nghiệp phải chủ động thiết lập mạng lưới và chứng minh được kết quả tái chế theo trách nhiệm được giao. Vai trò của PRO cũng được tính đến trong quá trình hoàn thiện chính sách. Hiện doanh nghiệp vẫn chịu trách nhiệm cuối cùng nếu PRO không hoàn thành phần việc được ủy quyền. Định hướng mới là từng bước xác lập PRO như một chủ thể có khả năng nhận chuyển giao trách nhiệm của nhà sản xuất, nhập khẩu, đồng thời phải chứng minh năng lực để doanh nghiệp có cơ sở lựa chọn.

“Thực tiễn thời gian qua cho thấy nhiều doanh nghiệp tiên phong đã chủ động xây dựng hệ thống thu gom, xử lý bao bì và liên kết với các đơn vị thu gom, tái chế chuyên nghiệp. Những mô hình này là cơ sở thực tiễn quan trọng để cơ quan quản lý nghiên cứu hoàn thiện chính sách”, ông Thuấn chia sẻ.

Nút thắt nằm ở khâu tiếp nhận

Từ góc độ cơ sở y tế, bà Nguyễn Thị Thanh Tâm, Phó Trưởng phòng Y tế trường học và môi trường y tế, Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) cho rằng, tái chế bao bì dược không phải là vấn đề hoàn toàn mới trong hệ thống quản lý chất thải y tế. Thực tế, nhiều quy định về phân loại, thu gom và chuyển giao chất thải đã được thiết lập tương đối rõ.

Cụ thể, Thông tư 20/2021/TT-BYT quy định việc phân định, phân loại, thu gom, lưu giữ và chuyển giao chất thải y tế trong khuôn viên cơ sở y tế. Trước đó, Chỉ thị 08/CT-BYT về giảm thiểu chất thải nhựa cũng xác định bao bì, dụng cụ bao gói, chứa đựng thuốc, hóa chất là một trong những nguồn phát sinh chất thải nhựa trong hoạt động chuyên môn y tế.

Đáng chú ý, Phụ lục 01 của Thông tư 20 cho phép thu gom phục vụ tái chế đối với một số nhóm chất thải như vỏ chai, lọ thuốc thủy tinh; giấy, bìa, thùng carton, vỏ hộp thuốc; một số chai nhựa đựng thuốc, hóa chất và vật liệu kim loại, với điều kiện không chứa thành phần nguy hại, không dính máu, không chứa vi sinh vật gây bệnh.

Như vậy, cơ sở y tế đã có căn cứ để phân loại, lưu chứa riêng và chuyển giao các nhóm chất thải đủ điều kiện cho đơn vị có chức năng. Tuy nhiên, khó khăn lại xuất hiện ở khâu tiếp nhận.

Theo Báo cáo số 1581/BC-BYT ngày 21/8/2026, nhiều công ty môi trường đô thị từ chối tiếp nhận vỏ chai, lọ đựng thuốc hoặc dịch truyền bằng thủy tinh, nhựa. Một số chất thải lây nhiễm sau khi đã được xử lý và xác định là chất thải thông thường vẫn không được chấp nhận. Bên cạnh đó, các cơ sở y tế quy mô nhỏ cũng gặp khó khăn do lượng chất thải phát sinh ít, phân tán, làm tăng chi phí thu gom, vận chuyển và chuyển giao.

Từ thực tế này, Cục Phòng bệnh nhận định điểm nghẽn đang nằm ở khâu tiếp giáp giữa cơ sở y tế và đơn vị tiếp nhận. Bộ Y tế đã kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn quy trình kỹ thuật tái chế chất thải thủy tinh, có chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia, đồng thời hoàn thiện hướng dẫn xử lý chất thải cho các cơ sở y tế quy mô nhỏ.

Điều đó cho thấy, bài toán tái chế không chỉ nằm ở việc phân loại đúng. Nếu thiếu đơn vị tiếp nhận, công nghệ xử lý và thị trường đầu ra, chuỗi tuần hoàn vẫn có thể bị đứt ngay sau khâu chuyển giao.

Liên kết chuỗi để hình thành hệ sinh thái tuần hoàn

Các ý kiến tại Hội thảo cùng thống nhất rằng, bài toán tái chế bao bì dược, mỹ phẩm không thể được giải quyết bởi một chủ thể riêng lẻ mà cần sự tham gia đồng bộ của toàn bộ chuỗi giá trị.

Ngay từ khâu thiết kế, doanh nghiệp cần tính đến khả năng tái chế của bao bì, ưu tiên vật liệu thân thiện hơn với môi trường, giảm vật liệu khó xử lý và hạn chế bao bì không cần thiết. Ở khâu phân phối, hệ thống nhà thuốc, bệnh viện và các chuỗi bán lẻ có thể được nghiên cứu như những điểm tiếp nhận, thu hồi thuận tiện từ người tiêu dùng. Trong khi đó, các đơn vị thu gom, tái chế cần nâng cao năng lực công nghệ, còn cơ quan quản lý có trách nhiệm hoàn thiện hành lang pháp lý và xây dựng lộ trình phù hợp với đặc thù của lĩnh vực y tế.

Một hướng đi khác được đặt ra là tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý vòng đời bao bì. Việc sử dụng mã QR, dữ liệu số và các công cụ truy xuất có thể hỗ trợ theo dõi quá trình thu hồi, chuyển giao và tái chế, qua đó tạo cơ sở chứng minh kết quả thực tế. Đây là yêu cầu ngày càng quan trọng khi EPR chuyển từ tư duy “hoàn thành nghĩa vụ” sang kiểm soát và chứng minh trách nhiệm tái chế.

Ông Tạ Mạnh Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Dược nhấn mạnh, thành công của mô hình tuần hoàn phụ thuộc vào sự phối hợp đa bên. Cơ quan quản lý cần xây dựng chính sách đồng bộ, thực tế; doanh nghiệp chủ động nghiên cứu vật liệu xanh, giảm bao bì thừa; hệ thống phân phối, nhà thuốc tham gia thu hồi; còn đơn vị tái chế và cộng đồng cùng nâng cao năng lực phân loại, xử lý.

Theo ông Hùng, Cục Quản lý Dược sẽ tiếp tục đồng hành cùng doanh nghiệp trong tiến trình chuyển đổi xanh, nghiên cứu các hướng dẫn kỹ thuật phù hợp với đặc thù bao bì dược phẩm, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu môi trường với chất lượng, an toàn và nguồn cung thuốc. Cùng với đó, doanh nghiệp cần chủ động đầu tư cho nghiên cứu, phát triển, thiết kế sinh thái và thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo vệ môi trường.

Khi chính sách, công nghệ và thị trường cùng vận hành đồng bộ, tái chế bao bì sẽ không chỉ là nghĩa vụ tuân thủ mà trở thành động lực đổi mới, nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và góp phần vào mục tiêu tăng trưởng “hai con số” theo hướng xanh, bền vững.