thực tế mà dự án đã đúc rút được trong chặng đường vừa qua.
Bài học 1: Muốn nông dân gắn kết, hãy giúp họ tăng thu nhập và vững vàng kinh tế
Dù các khoản hỗ trợ tài chính ban đầu là cần thiết để thu hút sự chú ý, nhưng bà con nông dân và doanh nghiệp chỉ thực sự gắn bó lâu dài khi họ thấy kinh tế tuần hoàn giúp họ vững vàng hơn trước sóng gió thị trường và có thêm nhiều nguồn thu nhập. Những lúc giá cả bấp bênh, một hệ sinh thái tuần hoàn sẽ là tấm lá chắn bảo vệ người nông dân nhờ cắt giảm chi phí phân bón, thuốc men đầu vào, đồng thời biến những thứ trước đây bỏ đi thành những nguồn thu tiền tỷ.
Một minh chứng sống động cho tinh thần chủ động này là HTX Dịch vụ Nông nghiệp Nhất Tâm, một đơn vị sản xuất ca cao uy tín khu vực Tây Nguyên.
Bà Nguyễn Hồng Thương, Giám đốc HTX Nhất Tâm, từng đau đầu trước một bài toán nan giải: “Mỗi năm, chúng tôi cần sấy khoảng 600 tấn nông sản. Tôi từng đi tham quan một hệ thống máy sấy khí hóa nhập khẩu sử dụng phụ phẩm nông nghiệp làm nhiên liệu sạch. Máy chạy rất thích nhưng giá tới 1,2 tỷ đồng, quá đắt đỏ so với túi tiền của một hợp tác xã địa phương. Helvetas đã đến bắt tay cùng chúng tôi, không phải là tặng nguyên cái máy mà là hỗ trợ kỹ thuật. Họ mời tư vấn chế tạo một hệ thống máy sấy khí hóa theo đúng nhu cầu của HTX với chi phí chỉ bằng 1/3 máy ngoại. Họ trả chi phí cho chuyên gia (khoảng 350 triệu đồng) để chế tạo phần lò chính, còn lại chi phí mua vật tư cho các phần phụ trợ khác do chúng tôi huy động nguồn hỗ trợ ở địa phương.”
Giờ đây, giải pháp “hàng nội” này đã thay đổi hoàn toàn bài toán kinh doanh của hợp tác xã. Chúng tôi cho các thành viên HTX và bà con nông dân quanh đây thuê sấy nông sản với giá rẻ, chỉ bằng 1/5 so với giá thị trường. Giải pháp này vừa giúp giảm chi phí sau thu hoạch cho cả vùng, vừa mang lại nguồn thu ổn định, đều đặn cho hợp tác xã.
Hệ thống máy sấy khí hóa Kanai-800 tại HTX Nhật Tâm. © Helvetas Vietnam
Bài học 2: Chọn “chất” hơn “lượng” khi tìm kiếm đối tác đồng hành
Lịch sử 30 năm gắn bó của Helvetas với ngành ca cao Việt Nam đã phải trải qua một phép thử cực kỳ lớn ngay trước khi dự án này khởi động, đó là lúc ngành ca cao trong nước chạm đáy. Điêu đứng vì giá ca cao toàn cầu lao dốc, làn sóng nông dân khắp Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long ồ ạt chặt bỏ cây ca cao để chuyển sang trồng các loại cây ăn trái có giá trị cao như sầu riêng. Những người bám trụ lại thì phải canh tác trên những mảnh đất đã thoái hóa, bạc màu, còn các doanh nghiệp địa phương thì gần như không còn gan để mạo hiểm.
Trong bối cảnh bế tắc đó, chúng tôi đã đưa ra một quyết định dứt khoát: chọn chiều sâu thay vì chiều rộng. Thay vì chạy theo số lượng người tham gia cho đẹp báo cáo, chúng tôi đi từ gốc — tập trung thẳng vào nhu cầu sống còn của các doanh nghiệp đối tác. Khi các giải pháp đưa ra giải quyết được đúng nỗi đau thực tế của họ, lòng tin sẽ được thiết lập. Để rồi khi gặp khó khăn, trục trặc, các đối tác không hề bỏ cuộc mà cùng chúng tôi ngồi lại tìm cách tháo gỡ, bởi họ cảm nhận được mình chính là chủ nhân của mô hình đó.
Câu chuyện về chiếc máy sấy khí hóa là một ví dụ rõ nhất về hiệu quả kinh tế. Nhưng những gì diễn ra sau đó tại Nhất Tâm lại chứng minh một điều còn quan trọng hơn: khi đã tin tưởng nhau thì việc gì cũng làm được. Hợp tác xã tiếp tục tự sản xuất than sinh học (biochar) từ phế phẩm nông nghiệp, ủ vỏ quả ca cao làm thức ăn chăn nuôi, làm nước uống lên men, rồi chuyển từ trồng độc canh sang mô hình nông lâm kết hợp — vừa giúp vườn cây chống chịu tốt với thời tiết cực đoan, vừa tạo ra nhiều nguồn thu nhập mới.
Trái ngọt là giờ đây HTX Nhất Tâm đã trở thành một đối tác nhiệt thành của Dự án, không cần ai phải thuyết phục thêm. Họ hiện là nhà cung cấp hạt ca cao uy tín cho Puratos – một doanh nghiệp sô-cô-la Bỉ và Marou Chocolate — một thương hiệu sô-cô-la nổi tiếng thế giới với sản phẩm sô-cô-la Việt Nam hảo hạng từ các vùng trồng riêng. “Làm kinh tế tuần hoàn đã thay đổi hoàn toàn vị thế của chúng tôi trên thị trường,” bà Nguyễn Hồng Thương tự hào nói. “Chúng tôi không chỉ bán hạt thô; chúng tôi đang vận hành một doanh nghiệp không rác thải, thích ứng với biến đổi khí hậu.”
Marou Chocolate hợp tác cùng HTX Nhất Tâm và Helvetas triển khai các giải pháp tuần hoàn
theo nhu cầu thực tế của chuỗi cung ứng. © Helvetas Vietnam
Bài học 3: Bắt tay với các chuyên gia đầu ngành, mang khoa học từ phòng thí nghiệm ra đồng ruộng
Muốn bền vững lâu dài, các giải pháp không thể làm theo kiểu cảm tính mà cần phải kết nối được giữa khoa học đỉnh cao với thực tế sản xuất của người nông dân. Bằng cách mời các nhà nông học, các chuyên gia công nghệ hàng đầu từ các viện nghiên cứu và đơn vị tư vấn quốc tế về nằm vùng tại các trang trại, nhà máy sản xuất, Helvetas đã giúp bà con nông dân hiểu rõ kinh tế tuần hoàn một cách rất bình dân, dễ hiểu.
Nói một cách đơn giản là: Ở đâu có chuyên gia giỏi nhất, dự án sẽ tìm đến tận nơi để mời về giúp sức.
Để giải quyết những căn bệnh khó trị nhất trên cây ca cao tại Việt Nam, dự án đã cậy nhờ đến các nhà khoa học hàng đầu của các viện nghiên cứu trong nước. Các chuyên gia bảo vệ thực vật đã bào chế thành công các chế phẩm sinh học trị hiệu quả bệnh thối đen trái và bọ xít muỗi — hai hung thần vốn từ lâu đã “kháng” thuốc trừ sâu hóa học thông thường.
Một chuyên gia về cải tạo đất – một Phó Giáo sư trẻ nhất Việt Nam khi nhận phong hàm này — đã sử dụng các công thức than sinh học giúp hồi sinh những vùng đất bị nhiễm kim loại nặng và giúp năng suất cây ca cao tăng lên thấy rõ. Các lò đốt than sinh học cũng được đặt hàng riêng từ các chuyên gia của Viện Môi trường Nông nghiệp để thiết kế sao cho phù hợp nhất với thực tế tại Việt Nam. Hay như hệ thống máy sấy khí hóa biến vỏ quả, vỏ hạt, cành củi khô thành năng lượng sạch hoàn toàn do một công ty công nghệ trong nước tự chế tạo, trở thành những chiếc máy sấy khí hóa nội địa giá rẻ đầu tiên.
Bên cạnh đó, chuyên gia đầu ngành ca cao của Việt Nam — người từng là giảng viên đại học Nông lâm TPHCM, cựu Phó điều phối Chương trình Ca cao Quốc gia, người đã rời bục giảng để về cuốc đất, biến 13 héc-ta đồi đá sỏi cằn cỗi thành một trang trại sinh thái trù phú — đã đứng lớp truyền dạy cho bà con kỹ thuật canh tác tuần hoàn và mô hình nông lâm kết hợp mà ông đã dành cả đời nghiên cứu.
Khi gặp những bài toán vượt quá chuyên môn trong nước, dự án lại tìm kiếm xa hơn. CocoaLab, một tổ chức chuyên gia hàng đầu của Bỉ về chế biến ca cao và sô-cô-la, đã được mời về làm việc trực tiếp với nhà máy chế biến tại Việt Nam, giúp nâng tầm chất lượng hạt lên tiêu chuẩn quốc tế, đủ sức cạnh tranh với các ông lớn nước ngoài.
Nguyên tắc cốt lõi luôn là: Gặp bệnh nào thì tìm đúng thầy thuốc đó, và đưa kiến thức đó đến sát nhất với trang trại và với nhà máy. Khi giải pháp đã “đo ni đóng giày” và mang lại hiệu quả ngay tức thì, chúng ta không cần phải quảng cáo hay thuyết phục dài dòng. Kết quả tự nó sẽ lên tiếng.
Nhân rộng những quả ngọt thực tế
Có thể thấy rõ làn sóng chuyển đổi xanh trong khu vực tư nhân đang ngày một lớn mạnh — và giai đoạn cuối của dự án được thiết kế để đón đầu làn sóng đó. Mục tiêu hiện tại của Helvetas là nhân rộng những mô hình đã thành công, đồng thời tạo dựng một hệ sinh thái trợ lực để bà con có thể tự vận hành bền vững mà không cần dự án cầm tay chỉ việc.
Nhân rộng các sáng kiến địa phương: Mô hình lò nhiệt phân sản xuất than sinh học và giấm gỗ — một giải pháp kinh tế tuần hoàn cực kỳ hiệu quả — đang được nhân rộng ra nhiều chuỗi cung ứng khác. © Helvetas Vietnam
Cụ thể, dự án đang hỗ trợ các doanh nghiệp đối tác xây dựng hệ thống phần mềm truy xuất nguồn gốc và đáp ứng Tiêu chuẩn chống phá rừng của Châu Âu (EUDR) để tự tin xuất khẩu. Bên cạnh đó, dự án cũng đang phối hợp cùng Ngân hàng Agribank và chính quyền địa phương thiết kế các gói “tín dụng xanh” — một công cụ tài chính vốn trước đây rất xa xỉ và khó tiếp cận đối với các doanh nghiệp nhỏ. Công nghệ chế biến sau thu hoạch cũng được nâng cấp để giữ lại nhiều giá trị kinh tế nhất cho hạt ca cao ngay tại Việt Nam. Không chỉ dừng lại ở cây ca cao, các giải pháp cốt lõi như lò đốt than sinh học, máy sấy khí hóa tận dụng phế phụ phẩm hay hệ thống tưới tiêu bằng năng lượng mặt trời cũng đã và đang được đem đi áp dụng cho các ngành hàng thế mạnh khác như cà phê, dừa và hạt điều.
Chuỗi giá trị ca cao đã chứng minh một thực tế rằng: làm kinh tế tuần hoàn một cách bài bản không hề cản trở năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế, ngược lại, nó còn là bệ phóng vững chắc giúp doanh nghiệp tiến xa. Mục tiêu lớn nhất lúc này là làm sao để những bài học quý báu này bay xa hơn nữa, vượt ra khỏi ranh giới của những nhà vườn ca cao.
Đinh Kim Quỳnh Diệp
Cán bộ Truyền thông, Helvetas Việt Nam.
