Uzbekistan thúc đẩy phân loại, tái chế và sản xuất điện từ rác nhằm giảm phụ thuộc vào các bãi chôn lấp và xây dựng nền kinh tế tuần hoàn.
Mỗi năm, thế giới phát sinh hơn 2 tỷ tấn rác thải sinh hoạt. Sau khi được thu gom, chúng tiếp tục đi qua nhiều công đoạn xử lý, từ tái chế, thu hồi năng lượng đến chôn lấp, tùy thuộc vào đặc tính của từng loại chất thải. Trong đó, chai nhựa đã qua sử dụng có thể được tái chế thành sản phẩm mới; rác thực phẩm có thể trở thành phân hữu cơ hoặc khí sinh học; những loại chất thải không thể tái chế có thể được đốt để sản xuất điện, trong khi phần không thể thu hồi cuối cùng vẫn phải đưa đến bãi chôn lấp.
Càng nhiều vật liệu được thu hồi và đưa trở lại sản xuất, lượng rác phải xử lý ở công đoạn cuối càng giảm. Đây cũng là nguyên tắc cốt lõi của kinh tế tuần hoàn: Sử dụng tài nguyên hiệu quả, kéo dài vòng đời sản phẩm, ưu tiên tái sử dụng và tái chế thay vì loại bỏ sau một lần sử dụng.
Uzbekistan phát sinh khoảng 15 triệu tấn rác thải sinh hoạt mỗi năm. Ảnh: Kunz.uz.
Thu hồi giá trị từ rác thải
Tại tổ hợp quản lý chất thải của BEEAH ở Sharjah, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), rác thải sinh hoạt được đưa qua dây chuyền phân loại. Hệ thống máy móc tách nhựa, kim loại, giấy và bìa carton, biến hỗn hợp rác ban đầu thành những nhóm vật liệu có thể tiếp tục được sử dụng.
Nhựa sau xử lý có thể trở thành nguyên liệu sản xuất bao bì và hàng tiêu dùng mới. Giấy và bìa carton cũng có thể quay trở lại chuỗi sản xuất, góp phần giảm nhu cầu sử dụng nguyên liệu nguyên sinh.
Tuy nhiên, không phải mọi loại rác đều có thể tái chế. Tại Sharjah, một phần chất thải còn lại được chuyển đến nhà máy đốt rác phát điện, thay vì đưa thẳng đến bãi chôn lấp.
“Tái chế giúp duy trì giá trị của vật liệu. Công nghệ đốt rác phát điện xử lý phần còn lại, bảo đảm chất thải tồn dư vẫn có thể tạo ra giá trị”, bà Alya Al Obeidli, kỹ sư trưởng tại Emirates Waste to Energy, cho biết.
Hai phương pháp đảm nhiệm những vai trò khác nhau trong chuỗi xử lý chất thải. Tái chế giúp vật liệu tiếp tục được sử dụng trong nền kinh tế, còn công nghệ đốt rác phát điện thu hồi năng lượng từ phần không thể tái chế. Dù vậy, những gì không thể thu hồi vẫn phải đưa đến bãi chôn lấp.
Cách tiếp cận này cũng là một trong những hướng đi Uzbekistan đang theo đuổi nhằm thay đổi cách quản lý chất thải, từ khâu thu gom đến xử lý cuối cùng. Uzbekistan phát sinh khoảng 15 triệu tấn rác thải sinh hoạt mỗi năm. Theo số liệu của Chính phủ nước này, chỉ khoảng 5-6% lượng rác được tái chế hoặc xử lý bởi các doanh nghiệp chuyên ngành. Phần lớn còn lại vẫn phụ thuộc vào phương thức chôn lấp.
Một bãi chôn lấp mới rộng 24 ha ở ngoại ô thủ đô Tashkent hiện tiếp nhận khoảng 1.500-2.500 tấn rác mỗi ngày, tùy thời điểm và mùa trong năm, theo ông Shahzod Safarov, chuyên gia chính của Cơ quan Quản lý chất thải Uzbekistan.
Trong nhiều thập kỷ, rác thải của thủ đô chủ yếu được tập kết tại một bãi chôn lấp cũ gần đó. Tại cơ sở mới, rác được nén chặt rồi phủ đất. Các lớp vật liệu bảo vệ phía dưới được thiết kế nhằm hạn chế nước rỉ rác chứa chất ô nhiễm thấm xuống đất.
Tuy nhiên, chôn lấp không đồng nghĩa với việc chất thải hết gây tác động đến môi trường. Khi chất hữu cơ phân hủy trong điều kiện thiếu oxy, khí methane phát sinh. Đây là loại khí nhà kính có khả năng làm nóng lên toàn cầu mạnh hơn carbon dioxide trong cùng khoảng thời gian đánh giá.
Ông Rafael Bekmullin, Giám đốc chi nhánh tái chế và xử lý chất thải, cho biết lượng methane tích tụ tại bãi chôn lấp cũ từng rất lớn. Hiện nay, một dự án đang được triển khai nhằm thu hồi lượng khí này để sản xuất điện.
Theo các quan chức Uzbekistan, 47 bãi chôn lấp đã được đóng cửa và phục hồi trong những năm gần đây. Nước này đặt mục tiêu giảm một nửa số lượng bãi chôn lấp vào năm 2030. Tuy nhiên, đóng cửa bãi chôn lấp mới chỉ giải quyết một phần vấn đề. Khi lượng rác được đưa đi chôn lấp giảm xuống, Uzbekistan cần những phương án thay thế để xử lý chất thải, đồng thời thu hồi tối đa các vật liệu còn giá trị.
Người dân đóng vai trò quan trọng trong nỗ lực phân loại rác tại nguồn, hướng tới xây dựng hiệu quả nền kinh tế tuần hoàn Uzbekistan. Ảnh: UNDP Uzbekistan.
Một trong những giải pháp đang được triển khai là xây dựng nhà máy đốt rác phát điện tại khu vực ngoại ô Samarkand. Khi đi vào hoạt động, cơ sở này dự kiến xử lý khoảng 1.500 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày và sản xuất khoảng 240 triệu kWh điện mỗi năm.
Theo bà Aziza Nazarova, Trưởng phòng Đầu tư thuộc Cơ quan Quản lý chất thải Uzbekistan, về lâu dài, nước này hướng tới phân chia rác thành nhiều dòng riêng biệt. Vật liệu có thể tái chế sẽ được đưa trở lại sản xuất; chất thải hữu cơ được tận dụng để làm phân compost hoặc sản xuất khí sinh học; phần rác còn lại được chuyển đến các nhà máy đốt rác phát điện.
Thứ tự xử lý rác thải cũng là yếu tố quan trọng. Nếu những vật liệu còn khả năng tái chế được thu hồi trước, lượng tài nguyên tiếp tục lưu thông trong nền kinh tế sẽ tăng lên. Công nghệ đốt rác phát điện khi đó đảm nhiệm khâu xử lý phần chất thải còn lại, góp phần giảm lượng rác phải chôn lấp.
Kinh tế tuần hoàn bắt đầu từ mỗi gia đình
Dù đầu tư hạ tầng xử lý là điều cần thiết, hiệu quả của cả hệ thống còn phụ thuộc vào cách người dân phân loại và thải bỏ rác ngay từ đầu.
Tại Angren, phía đông Tashkent (Uzbekistan), doanh nghiệp dịch vụ môi trường tư nhân Zero Waste từng triển khai chương trình thí điểm phát 10.000 túi cho người dân nhằm khuyến khích phân loại rác tại hộ gia đình.
Tuy nhiên, theo ông Sobir Mashrabov, đại diện khu vực của doanh nghiệp, chỉ khoảng 1% số túi được trả lại cùng lượng rác đã phân loại. “Không phân loại rác thì không thể đạt được điều gì”, ông nhấn mạnh.
Theo ông, đầu tư cơ sở hạ tầng là chưa đủ, phân loại rác cần trở thành thói quen hằng ngày, được hình thành từ bậc mẫu giáo, trường học cho đến đại học.
Thực tế này cho thấy thời điểm phân loại có ảnh hưởng lớn đến khả năng thu hồi tài nguyên. Khi nhựa, giấy, thức ăn thừa và các loại chất thải khác bị trộn lẫn, việc phân loại lại trở nên khó khăn hơn, làm giảm cơ hội tái chế. Ngược lại, phân loại ngay tại nguồn giúp vật liệu dễ được thu hồi và đưa trở lại sản xuất, thay vì bị chuyển sang đốt hoặc chôn lấp.
Từ Sharjah đến Uzbekistan, các giải pháp đang tập trung vào nhiều công đoạn của chuỗi quản lý chất thải, từ phân loại, tái chế đến kiểm soát bãi chôn lấp và thu hồi năng lượng. Những công nghệ này có thể giúp giảm áp lực lên môi trường, nhưng chủ yếu xử lý lượng rác mà xã hội đã tạo ra.
Một nền kinh tế tuần hoàn thực sự cần bắt đầu sớm hơn, từ việc giảm tiêu thụ tài nguyên, kéo dài thời gian sử dụng sản phẩm, tái sử dụng vật liệu và hạn chế phát sinh chất thải. Khi đó, rác không chỉ được xử lý hiệu quả hơn mà còn có thể trở thành nguồn tài nguyên cho các chu kỳ sản xuất tiếp theo.
