Green Hero Solution: Đưa thực phẩm thừa trở lại vòng tuần hoàn

Không phải dòng thực phẩm nào cũng là chất thải

“Nếu tất cả đều được xem là rác và đưa đi xử lý, chúng ta sẽ làm mất đi rất nhiều giá trị có thể được tạo ra”, ông Nguyễn Tuấn Khởi, Chủ tịch Food Bank Việt Nam cho biết. Với mỗi nguồn thực phẩm dư thừa, thay vì lập tức xác định đó là chất thải, cần đặt câu hỏi: giá trị cao nhất mà nguồn này còn có thể tạo ra là gì và làm thế nào để đưa giá trị đó trở lại chuỗi thực phẩm – nông nghiệp một cách an toàn, hiệu quả.

Green Hero Solution tiếp cận toàn bộ dòng thực phẩm, xác định giá trị còn lại ở từng công đoạn và tìm cách đưa nguồn lực đó trở lại một vòng đời mới. Điểm cốt lõi, theo ông Khởi, là chuyển từ cách tiếp cận “giải cứu thực phẩm” sang “tối ưu vòng đời thực phẩm”.

Cách tiếp cận này đặt việc chống lãng phí thực phẩm trong một vòng tròn rộng hơn. Thực phẩm còn phù hợp có thể được đưa đến người có nhu cầu; phần không còn phù hợp cho con người nhưng vẫn có giá trị có thể tiếp tục được khai thác trong những vòng sử dụng khác. Như vậy, mục tiêu không chỉ là giải cứu được bao nhiêu tấn thực phẩm mà còn là làm thế nào để thực phẩm được đưa đến đúng nơi, đúng mục đích và được khai thác giá trị lâu nhất có thể.

Điều này cũng làm thay đổi cách nhìn về chất thải trong chuỗi thực phẩm. Một dòng nguyên liệu bị loại khỏi mục đích sử dụng ban đầu chưa đồng nghĩa với việc nó không còn giá trị. Nếu được phân loại, bảo quản, kết nối và sử dụng đúng cách, nguồn lực này vẫn có thể tiếp tục tham gia vào một chu trình khác.

Thanh niên kết nối chuỗi giá trị thực phẩm

Kinh tế tuần hoàn trong chuỗi giá trị thực phẩm có thể tiếp tục lưu chuyển và sự tham gia của nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà khoa học, trường đại học, startup, tổ chức xã hội và cơ quan quản lý. Đây cũng là không gian để thanh niên phát huy vai trò “người kết nối”.

Ông Tạ Hồng Sơn – Bí thư Đoàn thanh niên Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng kinh tế tuần hoàn không chỉ là câu chuyện công nghệ hay xử lý chất thải mà trước hết là thay đổi cách nhìn về tài nguyên và cách tổ chức lại các hoạt động trong chuỗi giá trị.

Trong lĩnh vực nông nghiệp – thực phẩm, thanh niên có lợi thế trong việc tiếp cận và ứng dụng những công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn, truy xuất nguồn gốc, nền tảng số và thương mại điện tử. Những công cụ này có thể hỗ trợ theo dõi dòng nguyên liệu, giảm thất thoát sau thu hoạch, dự báo nhu cầu, kết nối nguồn cung với nguồn cầu và tăng tính minh bạch thông tin sản phẩm.

“Khi thông tin được chia sẻ tốt hơn, nguồn phụ phẩm của một cơ sở có thể được nhận diện và kết nối với một đơn vị có nhu cầu sử dụng. Công nghệ khi đó không chỉ tạo ra một công cụ mới mà còn giúp rút ngắn khoảng cách giữa các mắt xích trong chuỗi”, ông Sơn nói.

Tuy nhiên, theo ông Sơn, lợi thế của thanh niên không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận công nghệ. Quan trọng hơn là khả năng khởi xướng và kết nối những cách làm mới. Một đoàn viên, thanh niên có thể bắt đầu từ một vấn đề cụ thể trong chuỗi giá trị: một dòng phụ phẩm đang bị bỏ phí, một lượng thực phẩm dư thừa chưa được kết nối hoặc một khâu sản xuất phát sinh thất thoát lớn. Từ vấn đề đó, thanh niên có thể tìm giải pháp, thử nghiệm mô hình và kết nối với những chủ thể có nguồn lực để triển khai.

Theo hướng này, vai trò của thanh niên không nhất thiết phải bắt đầu từ những dự án quy mô lớn. Một sáng kiến có thể xuất phát từ một sản phẩm, một địa bàn hoặc một công đoạn cụ thể trong chuỗi. Điều quan trọng là xác định đúng vấn đề, tìm giải pháp có khả năng áp dụng và chứng minh được hiệu quả.

Thực tiễn công tác Đoàn tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng mở ra hướng đưa đoàn viên, thanh niên tham gia trực tiếp vào những bài toán thực tế của ngành. Thay vì chỉ tuyên truyền về kinh tế tuần hoàn, thanh niên có thể được khuyến khích xác định một vấn đề, đề xuất giải pháp và thử nghiệm tại một địa bàn hoặc một nhóm sản phẩm cụ thể.

Từ những sáng kiến như vậy, thanh niên có thể trở thành cầu nối giữa các chủ thể trong chuỗi: nông dân và hợp tác xã với doanh nghiệp; doanh nghiệp với trường đại học, viện nghiên cứu; startup với cơ quan quản lý và các tổ chức xã hội.

Muốn tuần hoàn phải giải được bài toán đầu ra

Chống lãng phí thực phẩm cần được tiếp cận theo thứ tự ưu tiên: trước hết là giảm lượng thực phẩm bị lãng phí; tiếp đến là cứu và phân phối lại thực phẩm còn phù hợp cho con người; sau đó là tìm những vòng sử dụng tiếp theo đối với phần không còn phù hợp để ăn nhưng vẫn còn giá trị; cuối cùng mới xử lý phần không thể tiếp tục sử dụng.

Một mô hình kinh tế tuần hoàn chỉ có thể vận hành bền vững khi giá trị được tạo ra ở vòng sau đủ để duy trì vòng tuần hoàn. Vì vậy, bên cạnh công nghệ và sự kết nối, Green Hero Solution còn phải đối mặt với những vấn đề rất thực tế như phân loại, logistics, an toàn thực phẩm và thị trường đầu ra.

Theo ông Khởi, phân loại tại nguồn là một trong những khâu đầu tiên. Khi thực phẩm dư thừa, phụ phẩm và chất thải hữu cơ bị trộn lẫn, việc lựa chọn phương án sử dụng có giá trị cao nhất sẽ trở nên khó khăn hơn.

Logistics cũng là một nút thắt đáng chú ý. Thực phẩm có thời gian sử dụng ngắn, nhiều loại yêu cầu điều kiện bảo quản và vận chuyển riêng, trong khi nguồn phát sinh lại phân tán. Một nguồn thực phẩm vẫn còn giá trị nhưng không được thu gom, bảo quản và chuyển đến đúng nơi trong thời gian phù hợp thì giá trị đó có thể nhanh chóng mất đi.

Bên cạnh đó là yêu cầu về an toàn thực phẩm. Việc tiếp nhận và phân phối thực phẩm dư thừa cần có quy trình rõ ràng về phân loại, bảo quản, vận chuyển, truy xuất và trách nhiệm của các bên. Đây là điều kiện để quá trình đưa thực phẩm trở lại chuỗi không tạo ra rủi ro mới.

Một vấn đề khác là thị trường. Theo ông Khởi, có công nghệ xử lý mới chỉ là một phần của câu chuyện. Nếu sản phẩm tạo ra từ phụ phẩm hoặc nguồn hữu cơ không có đầu ra thì rất khó hình thành một vòng tuần hoàn có tính kinh tế.

Duy trì hiệu quả bằng giá trị tạo ra

Đối với những sáng kiến như Green Hero Solution, câu hỏi quan trọng sau giai đoạn thí điểm là làm thế nào để mô hình có thể nhân rộng tại các địa phương, doanh nghiệp và hợp tác xã.

Theo ông Sơn, để làm được điều đó, trước hết cần chứng minh mô hình tạo ra giá trị thực tế. Hiệu quả không chỉ thể hiện ở số lượng chất thải được xử lý mà cần được lượng hóa bằng những chỉ số cụ thể: lượng thực phẩm được cứu, lượng thực phẩm không trở thành chất thải, lượng phụ phẩm được tái sử dụng, số người được hưởng lợi, chi phí được tiết giảm hoặc giá trị kinh tế được tạo ra.

Khi những kết quả này được chứng minh bằng dữ liệu, mô hình sẽ có thêm cơ sở để đánh giá, điều chỉnh và chuyển giao. Đây cũng là điểm mà đổi mới sáng tạo của thanh niên có thể phát huy vai trò. Một sáng kiến tuần hoàn không nhất thiết phải tạo ra một công nghệ hoàn toàn mới. Giá trị có thể đến từ việc kết nối tốt hơn những nguồn lực vốn đã tồn tại nhưng đang nằm ở những vị trí khác nhau trong chuỗi.

Nhìn từ Green Hero Solution, kinh tế tuần hoàn vì vậy không phải câu chuyện riêng của khâu xử lý chất thải. Đó là quá trình tổ chức lại dòng nguyên liệu để những gì còn giá trị được sử dụng ở mức phù hợp và lâu nhất có thể.

Với Food Bank Việt Nam, Chủ tịch Nguyễn Tuấn Khởi mong muốn Green Hero Solution cùng với mạng lưới Food Bank trở thành một phần của hạ tầng kết nối dòng thực phẩm – nơi có thể kết nối nguồn thực phẩm dư thừa, nông sản, doanh nghiệp, hợp tác xã, cộng đồng, các đơn vị xử lý và các bên có nhu cầu. Mục tiêu cuối cùng không phải là xử lý được nhiều rác hơn, mà là để ít thực phẩm trở thành rác hơn và nhiều giá trị hơn được quay trở lại nền kinh tế và hệ thống nông nghiệp – thực phẩm.

Tinh thần này cũng phù hợp định hướng của Chiến dịch Làm cho Thế giới sạch hơn năm 2026. Từ “đĩa ăn sạch” đến “thành phố sạch” là một quá trình nối dài qua nhiều mắt xích. Khi mỗi nguồn thực phẩm, phụ phẩm và tài nguyên được nhìn nhận đúng giá trị, được phân loại, kết nối và sử dụng phù hợp, vòng tuần hoàn mới có thể hình thành và tạo ra giá trị mới từ những gì trước đây dễ bị xem là bỏ đi.

Ngày 20/9, tại Công viên Thống nhất, TP. Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND TP. Hà Nội tổ chức Lễ Phát động quốc gia hưởng ứng Chiến dịch làm cho thế giới sạch hơn năm 2026. Dự kiến khoảng 1.000 người tham dự sự kiện này. Báo Nông nghiệp và Môi trường tường thuật trực tiếp sự kiện này trên báo điện tử và các nền tảng mạng xã hội.