Hai vòng tuần hoàn ở xứ sở Tràm Đước

Trong trụ sở của HTX Nhật Huy ở ấp Ông Bích, xã Khánh Bình, tỉnh Cà Mau, bà Lâm Hằng Ni đặt trang trọng chiếc cúp của Cuộc thi “Phụ nữ khởi nghiệp sáng tạo và chuyển đổi xanh” năm 2024. Phía sau phần thưởng ấy là hành trình bắt đầu từ những củ nghệ gãy, vụn từng bị xem là hàng dạt.

Một cây nghệ, nhiều giá trị

Bà Ni kể, những năm còn cùng chồng đi thu mua nghệ, sau mỗi chuyến hàng thường có một phần củ bị gãy, vụn, hình thức không đẹp nên khó bán. Lượng hàng dạt có thời điểm chiếm 12-15%. Với người buôn bán, đó là phần hao hụt, nhưng bà Ni lại thấy tiếc. Nông dân phải bỏ công nhiều tháng mới thu hoạch được củ nghệ, chỉ vì gãy hoặc xấu mã mà một phần nông sản mất giá, thậm chí bị bỏ đi.

Sự tiếc của ấy dần đưa bà từ thương lái sang chế biến. Năm 2017, gia đình bà bắt đầu làm tinh bột nghệ chủ yếu bằng phương pháp thủ công. Vốn ít, thiết bị thiếu, thị trường chưa rộng. Có thời điểm bà Ni bán đôi bông tai – kỷ vật ngày cưới để xoay xở làm ăn.

Sau đó, bà được Hội Liên hiệp Phụ nữ địa phương hỗ trợ tiếp cận khoản vốn 35 triệu đồng. Nguồn lực này gắn với mô hình thu gom, bán phế liệu để tạo quỹ hỗ trợ phụ nữ làm kinh tế. Những chai nhựa, giấy vụn được gom lại thành tiền. Từ khoản vốn nhỏ ấy, sinh kế mới từng bước hình thành.

Năm 2022, HTX Nhật Huy được thành lập. Hiện HTX có vùng nguyên liệu khoảng 12ha, liên kết với 20 hộ dân và có sản phẩm đạt OCOP 3 sao.

Theo chân bà Ni vào khu sản xuất, chúng tôi nhận ra kinh tế tuần hoàn ở đây không bắt đầu bằng những khái niệm lớn mà từ cách HTX tận dụng từng phần của cây nghệ. Nghệ sau thu hoạch được rửa, nghiền, tách tinh bột rồi đưa vào sấy. Những củ đẹp được chế biến, phần gãy, vụn cũng được tận dụng thay vì loại bỏ.

Điều đáng chú ý hơn nằm ở phần còn lại sau khi lấy tinh bột. Xác nghệ, vỏ nghệ và một số phụ phẩm tiếp tục được ông Hận (chồng bà Ni) thử nghiệm lên men với hệ vi sinh vật bản địa (IMO). Sản phẩm sau ủ được tận dụng làm phân hữu cơ, bổ sung trong chăn nuôi và thử nghiệm sử dụng ở ao nuôi thủy sản.

Một số hộ dân quanh vùng đã dùng chế phẩm này trong nuôi cá, ốc. Nhiều bà con cho biết đã giảm đáng kể chi phí hóa chất xử lý nước sau khi sử dụng. Tuy nhiên, muốn phát triển thành sản phẩm thương mại, chế phẩm cần tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá hiệu quả và chuẩn hóa bằng cơ sở khoa học.

Không chỉ phụ phẩm từ nghệ, lục bình trên các tuyến kênh rạch cũng được HTX tận dụng làm sinh khối ủ phân hữu cơ, đưa vào rẫy. Nghệ lấy dinh dưỡng từ đất, cho củ đưa vào chế biến, phần còn lại tiếp tục được tìm cách sử dụng cho sản xuất. Tài nguyên nhờ đó không dừng lại sau một lần sử dụng.

Vòng tuần hoàn nghĩa tình

Trao đổi với chúng tôi sau khi khảo sát HTX Nhật Huy, Thạc sĩ Nguyễn Quang Lộc – nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu và Phát triển Kinh tế tuần hoàn (ICED) – Đại học Quốc gia TP.HCM cho rằng, điểm đáng chú ý của HTX không chỉ nằm ở sản phẩm tinh bột nghệ hay một công đoạn tận dụng phụ phẩm. “Cái hay nhất không nằm ở cái máy sấy hay củ nghệ to mà ở cơ chế vận hành”, ông Lộc nhận xét.

Theo ông Lộc, HTX đang cố gắng giữ nguyên liệu và phụ phẩm trong chu trình sản xuất càng lâu càng tốt, qua đó giảm lượng bỏ đi và tạo thêm giá trị. Ông cũng cho rằng kinh nghiệm của người dân cần được khoa học tiếp sức. Những công thức lên men đang được HTX Nhật Huy áp dụng phải được nghiên cứu thành phần, đánh giá hiệu quả và xây dựng quy trình ổn định nếu muốn nhân rộng. Người dân đã làm được bằng kinh nghiệm. Khoa học cần giúp xác định trong đó có gì, hiệu quả đến đâu và làm thế nào để kết quả có thể lặp lại.

Nếu chỉ nhìn vào vật chất, HTX Nhật Huy là câu chuyện của cây nghệ và phụ phẩm. Nhưng phía sau mô hình còn có một vòng quay khác – từ đồng vốn nhỏ đến sinh kế cộng đồng. Khoản vốn 35 triệu đồng từng giúp bà Ni trong những ngày đầu có nguồn gốc từ hoạt động thu gom, bán phế liệu của phụ nữ địa phương. Rác được đổi thành tiền, tiền trở thành vốn, vốn tạo ra sản xuất. Khi cơ sở phát triển thành HTX, mô hình lại liên kết với các hộ dân để xây dựng vùng nguyên liệu, tìm đầu ra và tạo thêm sinh kế tại chỗ.

Theo ông Nguyễn Quang Lộc, nếu tuần hoàn vật chất giúp giảm lãng phí tài nguyên thì ở HTX Nhật Huy còn có thể nhìn thấy yếu tố “tuần hoàn xã hội” khi nguồn lực được huy động trong cộng đồng rồi tiếp tục quay lại phục vụ cộng đồng. Ông ví HTX như một “chất men” trong hệ sinh thái kinh tế nông thôn, bởi đơn vị không chỉ chế biến sản phẩm mà còn kết nối vùng nguyên liệu, người dân, tổ chức hội và thị trường.

Một dấu mốc trong hành trình của bà Ni đến vào năm 2024 khi dự án phát triển kinh tế chuyển đổi xanh từ củ nghệ xà cừ đạt giải Ba tại vòng chung kết khu vực miền Nam và giải Khuyến khích tại chung kết toàn quốc Cuộc thi “Phụ nữ khởi nghiệp sáng tạo và chuyển đổi xanh”. Đây là dấu mốc của quãng đường từ những mẻ tinh bột làm thủ công đến mô hình khởi nghiệp được ghi nhận ở quy mô toàn quốc. Nhưng bà Ni hiểu rằng phần thưởng không đồng nghĩa mô hình đã hết khó khăn.

Cần khoa học nối dài vòng tuần hoàn

Khâu rửa nghệ hiện còn phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công, công suất khoảng 1,5 tấn/ngày. Thời gian sấy có thể kéo dài 10 – 15 ngày. Với nguyên liệu mang tính mùa vụ, đây là điểm nghẽn nếu HTX muốn nâng sản lượng.

Theo ông Nguyễn Quang Lộc, hướng đi tiếp theo là từng bước chuyển từ sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm sang quy trình được chuẩn hóa bằng khoa học và công nghệ. Một trong những giải pháp được đề xuất là nghiên cứu hệ thống rửa trống quay để giảm lao động, tiết kiệm nước, đồng thời ứng dụng công nghệ sấy bơm nhiệt nhằm rút ngắn thời gian xử lý nguyên liệu.

Quan trọng hơn là khâu ứng dụng chế phẩm vi sinh xử lý phụ phẩm nghệ. Theo ông, nếu kết quả sử dụng thực tế cho thấy tiềm năng, cần lấy mẫu phân tích, xác định thành phần vi sinh, đánh giá hiệu quả và xây dựng quy trình chuẩn. Khi có đủ cơ sở khoa học, có thể tiếp tục nghiên cứu khả năng đăng ký sở hữu trí tuệ và phát triển sản phẩm thương mại. “Kinh nghiệm của người dân rất quý, nhưng muốn đi xa phải chuẩn hóa được thành tri thức có thể kiểm chứng và chuyển giao”, ông Lộc nói.

Sau công nghệ lại đến bài toán vốn. Muốn đầu tư máy rửa, hệ thống sấy hay nâng cấp nhà xưởng, HTX cần nguồn lực lớn hơn. Trong khi đó, việc tiếp cận các khoản vay quy mô lớn còn gặp khó nếu thiếu tài sản bảo đảm. Ông Nguyễn Quang Lộc cho rằng với những mô hình kinh tế xanh đã có sản phẩm, vùng nguyên liệu, thị trường và dòng tiền, cần tiếp tục nghiên cứu những cơ chế tài chính phù hợp hơn. Giá trị của tài sản trí tuệ, hợp đồng liên kết hay hiệu quả kinh doanh cần được nghiên cứu như những yếu tố phản ánh năng lực của HTX.