Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, theo đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đang được định hình là một công cụ chính sách quan trọng, không chỉ góp phần giải quyết bài toán chất thải (nhất là đối với bao bì thuốc bảo vệ thực vật), mà còn thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.
Tuy nhiên, với tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, việc thực thi EPR đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng, nhằm biến trách nhiệm môi trường thành động lực phát triển bền vững.
Vẫn còn thói quen “tiện đâu vứt đấy”
EPR được xem là một trong những bước tiến quan trọng trong chính sách môi trường hiện đại. Bản chất của EPR không phải là một loại thuế, mà là cơ chế buộc nhà sản xuất, nhập khẩu chịu trách nhiệm đối với toàn bộ vòng đời sản phẩm, đặc biệt là giai đoạn sau tiêu dùng. Điều này cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không chỉ dừng lại ở sản xuất và bán hàng, mà còn phải tham gia vào quá trình thu gom, tái chế hoặc xử lý chất thải.
Theo lộ trình, từ năm 2024, doanh nghiệp phải thực hiện trách nhiệm tái chế đối với nhiều loại bao bì phổ biến như nhựa, giấy, kim loại, thủy tinh, cũng như các sản phẩm như pin, ắc quy, thiết bị điện, điện tử, lốp xe. Doanh nghiệp có thể lựa chọn tự tái chế, thuê đơn vị trung gian hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để Nhà nước thực hiện thay.
Phát biểu tại Diễn đàn “Phổ biến quy định EPR đối với sản phẩm thuốc bảo vệ thực vật, phân bón và cơ chế hỗ trợ hoạt động xử lý bao bì thuốc bảo vệ thực vật tại các địa phương” diễn sáng 14/4, ông Trần Văn Cao – Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh EPR là cách tiếp cận chính sách tiến bộ, giúp mở rộng trách nhiệm của doanh nghiệp, đồng thời là công cụ thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.
Đặc biệt, EPR không phải là một loại thuế mà là cơ chế trách nhiệm, trong đó nghĩa vụ đóng góp cần được thực hiện công bằng giữa các doanh nghiệp.
Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy dù khung pháp lý ngày càng hoàn thiện, vẫn còn không ít khó khăn trong giai đoạn đầu. Chi phí tăng, thiếu thông tin, năng lực tổ chức tái chế còn hạn chế khiến nhiều doanh nghiệp chưa sẵn sàng thích ứng. Một minh chứng rõ nét là trong lĩnh vực nông nghiệp – nơi phát sinh lượng lớn bao bì thuốc bảo vệ thực vật, loại chất thải nguy hại cần quản lý nghiêm ngặt.
Theo ông Lương Ngọc Quang – Phó Trưởng phòng An toàn thực phẩm và Môi trường (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong giai đoạn 2022-2024, cả nước đã thu gom gần 2.500 tấn bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng, nhưng vẫn còn hơn 550 tấn chưa được xử lý. Đáng chú ý, trong số lượng đã thu gom, chỉ khoảng 1.400 tấn được xử lý đúng quy định, còn lại người dân tự tiêu hủy hoặc tồn đọng.
Nguyên nhân của thực trạng trên, theo ông Lương Ngọc Quang, không chỉ nằm ở hạ tầng mà còn ở nhận thức và thói quen của người dân.
Thực tiễn cho thấy tình trạng vứt bỏ bao bì bừa bãi trên đồng ruộng, kênh mương vẫn diễn ra phổ biến, phản ánh thói quen “tiện đâu vứt đấy,” gây nguy cơ ô nhiễm đất và nguồn nước. Bên cạnh đó, theo ông Quang, hạ tầng thu gom cũng chưa đáp ứng yêu cầu. Dù đã có hơn 450.000 bể chứa được xây dựng và hơn 11.700 lớp tập huấn được tổ chức, nhưng nhiều bể chứa chưa đạt chuẩn hoặc xuống cấp, việc thu gom chưa thường xuyên. Đặc biệt, vấn đề kinh phí được xem là “điểm nghẽn” lớn nhất.
“Nhiều địa phương thu gom bao bì nhưng không đủ nguồn lực để vận chuyển và xử lý theo quy định, trong khi cơ chế hỗ trợ còn thiếu rõ ràng,” đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thẳng thắn chia sẻ.
Ở góc độ địa phương, ông Nguyễn Hắc Hiển – Chi Cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đắk Lắk, cho biết mỗi năm trên địa bàn tỉnh phát sinh hơn 200 tấn bao bì thuốc bảo vệ thực vật. Dù địa phương đã tổ chức nhiều lớp tập huấn và ký hợp đồng xử lý chất thải nguy hại, song công tác thu gom vẫn còn hạn chế: Hạ tầng thiếu đồng bộ, bể chứa xuống cấp, thu gom không thường xuyên; một số địa phương chưa chủ động triển khai, trong khi người dân còn thiếu thông tin.
Thực tế trên cho thấy, EPR dù đã đi vào cuộc sống, song vẫn cần thời gian để hoàn thiện, đặc biệt trong các lĩnh vực đặc thù như nông nghiệp. Điều này cũng đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận EPR không chỉ là nghĩa vụ, mà còn là cơ hội để tái cấu trúc mô hình sản xuất – tiêu dùng theo hướng bền vững hơn.
Tăng cường sự phối hợp đa ngành, đồng bộ
Để EPR thực sự phát huy hiệu quả, các chuyên gia và đại biểu tại diễn đàn đều cho rằng cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện thể chế đến thay đổi nhận thức và tăng cường phối hợp đa ngành.
Trước hết, về cơ chế chính sách, việc ban hành các quy định mới đã tạo nền tảng quan trọng. Ông Nguyễn Thành Yên, Phó Trưởng phòng Chính sách – Pháp chế (Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết theo quy định, hạn cuối ngày 25/6/2026, các địa phương phải gửi báo cáo thông qua Sở Nông nghiệp và Môi trường, tham mưu ủy ban nhân dân cấp tỉnh về nhu cầu hỗ trợ xử lý chất thải rắn, làm cơ sở tổng hợp, trình bộ xem xét.
Tuy nhiên, để chính sách đi vào thực tiễn, cần tiếp tục tháo gỡ các vướng mắc về thủ tục và tăng tính linh hoạt trong phân bổ nguồn lực. Do vậy, việc yêu cầu các địa phương gửi đề xuất trước ngày 25/6/2026 là một bước đi cần thiết, nhưng cũng đòi hỏi sự chủ động và năng lực quản lý của chính quyền cơ sở.
Về trình tự thực hiện đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ xử lý chất thải, ông Nguyễn Thành Yên cho hay, trước ngày 1/4 hàng năm, các tổ chức, cá nhân có trách nhiệm kê khai số tiền đóng góp tài chính hỗ trợ xử lý chất thải đối với các sản phẩm thuốc bảo vệ thực vật đã sản xuất hoặc nhập khẩu và đưa ra thị trường trong năm liền trước. Việc kê khai được thực hiện trên Hệ thống thông tin EPR quốc gia tại địa chỉ epr.mae.gov.vn.
“Trước ngày 20/4, các đơn vị phải nộp đầy đủ số tiền đã kê khai vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam theo quy định,” ông Yên nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, đại diện Cục Môi trường cũng đề xuất giải pháp tăng cường tuyên truyền để thay đổi hành vi người dân, hoàn thiện hạ tầng và tháo gỡ vướng mắc về cơ chế tài chính, qua đó bảo đảm quy trình xử lý chất thải nguy hại được thực hiện đúng và bền vững.
Về phía doanh nghiệp, EPR cũng đặt ra yêu cầu phải thay đổi tư duy từ “sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ” sang “thiết kế – tái chế – tái sử dụng.” Điều này hoàn toàn phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 68-NQ/TW, khi kinh tế tư nhân được xác định là một động lực quan trọng của nền kinh tế. Do vậy, EPR không nên bị nhìn nhận như một gánh nặng chi phí, mà là cơ hội để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, xây dựng thương hiệu xanh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Về phía địa phương, ông Nguyễn Hắc Hiển – Chi Cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đắk Lắk, nhấn mạnh cần tăng cường tuyên truyền theo hướng thiết thực, dễ hiểu, gắn với thực hành.
Đặc biệt, các lớp tập huấn không chỉ dừng ở lý thuyết mà phải hướng dẫn trực tiếp cách thu gom, phân loại và xử lý an toàn. Song song đó, thúc đẩy các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững như quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), tăng sử dụng thuốc sinh học, phát triển vùng sản xuất sạch.
“Về hạ tầng, tôi cho rằng nên ưu tiên đầu tư các bể chứa và khu lưu trữ tạm thời, sửa chữa các công trình xuống cấp. Hệ thống giao thông nội đồng cũng cần được cải thiện để thuận lợi cho vận chuyển. Tỉnh cũng cần bố trí kinh phí ổn định hằng năm, trong khi chính quyền cấp xã chủ động tổ chức thu gom và xử lý theo quy định,” ông Nguyễn Hắc Hiển chia sẻ.
Ngoài ra, ông Hiển cũng nhấn mạnh sự phối hợp đa ngành, đồng bộ, tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm. Một điểm quan trọng khác là tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm. Các vi phạm môi trường cần được xử lý nghiêm để tạo tính răn đe. Đồng thời, trách nhiệm của các cơ sở kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật phải được quy định rõ, buộc họ tham gia vào quá trình thu gom bao bì sau sử dụng./.
Theo Hùng Võ – Source: https://www.vietnamplus.vn/co-che-trach-nhiem-epr-don-bay-cho-kinh-te-tuan-hoan-phat-trien-ben-vung-post1104745.vnp
