Kéo dài ‘tuổi’ nông sản để giảm chi phí xuất khẩu

PGS.TS Phạm Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch chỉ ra, nếu cải thiện công nghệ bảo quản, thời gian lưu trữ nông sản có thể kéo dài thêm 1,5-2 lần, tạo điều kiện để nhiều mặt hàng vận chuyển bằng đường biển thay vì phụ thuộc vào đường hàng không.

Điều này đặc biệt quan trọng với các mặt hàng tươi như trái cây, rau quả hoặc thủy sản. Khi thời gian bảo quản được kéo dài, chi phí logistics có thể giảm đáng kể, đồng thời mở rộng khả năng xuất khẩu sang những thị trường xa như châu Âu hay Bắc Mỹ.

Nhận định này được đưa ra trong tham luận về định hướng phát triển công nghệ bảo quản và chế biến nông lâm thủy sản tại Hội nghị Tổng kết công tác quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm, chế biến, phát triển thị trường.

Theo ông Tuấn, nông nghiệp Việt Nam đang chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang tăng trưởng dựa trên chất lượng, giá trị và tính bền vững, trong đó công nghệ bảo quản và chế biến trở thành khâu then chốt trong chuỗi giá trị.

Thực tế cho thấy tổn thất sau thu hoạch của nhiều ngành hàng vẫn ở mức cao. Rau quả có thể thất thoát 20-30% sản lượng, thủy sản khoảng 15-25%, còn lúa gạo khoảng 13-15%.

Nguyên nhân chủ yếu là sản xuất nông nghiệp vẫn còn nhỏ lẻ, phân tán, trong khi hạ tầng bảo quản sau thu hoạch chưa được đầu tư đồng bộ. Đặc biệt, hệ thống chuỗi cung ứng lạnh – yếu tố quyết định với nhiều sản phẩm tươi sống – vẫn còn thiếu và chưa phát triển đồng đều giữa các vùng sản xuất.

Bên cạnh đó, tỷ lệ doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ chế biến còn hạn chế. Nhiều sản phẩm nông sản vẫn xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu hoặc sơ chế, khiến giá trị gia tăng thấp và khả năng cạnh tranh chưa cao.

Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng đặt ra tiêu chuẩn khắt khe hơn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và dấu chân carbon, việc phát triển công nghệ bảo quản và chế biến sâu càng trở nên cấp thiết.

Một trong những hướng ưu tiên là xây dựng chuỗi cung ứng lạnh thông minh, có khả năng kiểm soát môi trường vi khí hậu trong suốt quá trình bảo quản và vận chuyển. Các công nghệ mới như bao gói chức năng, vật liệu sinh học hoặc các hệ thống theo dõi điều kiện bảo quản theo thời gian thực đang được nghiên cứu và ứng dụng nhằm kéo dài thời gian lưu trữ mà vẫn đảm bảo chất lượng sản phẩm.

Bên cạnh bảo quản, ngành nông nghiệp cũng đang định hướng chuyển mạnh sang chế biến sâu, thay vì chủ yếu sơ chế như hiện nay. Các công nghệ tách chiết và thu nhận hoạt chất sinh học từ nông sản và phụ phẩm, như polyphenol, protein, cellulose hoặc chất chống oxy hóa… có thể tạo ra các sản phẩm giá trị cao cho ngành thực phẩm, dược phẩm hoặc mỹ phẩm.

Việt Nam hiện có nguồn phụ phẩm nông nghiệp rất lớn. Theo các nghiên cứu và số liệu thống kê, mỗi năm ngành nông nghiệp tạo ra khoảng 156,8 triệu tấn phụ phẩm, trong đó phần lớn đến từ trồng trọt và chăn nuôi.

Nếu được tận dụng hiệu quả, nguồn phụ phẩm này có thể được chế biến thành nhiều sản phẩm mới như thực phẩm chức năng, vật liệu sinh học, thức ăn chăn nuôi hoặc phân bón hữu cơ. Đây cũng là hướng đi quan trọng để phát triển kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp, đồng thời giảm phát thải và tận dụng tối đa tài nguyên sinh khối.

PGS.TS Phạm Anh Tuấn cho rằng, việc đổi mới công nghệ trong bảo quản và chế biến không chỉ giúp giảm thất thoát mà còn tạo ra dư địa lớn để nâng giá trị nông sản. “Yêu cầu nâng cao giá trị gia tăng và giảm tổn thất sau thu hoạch đang trở thành động lực trực tiếp thúc đẩy đổi mới công nghệ trong nông nghiệp”, ông nói.

Trong bối cảnh thương mại nông sản toàn cầu ngày càng cạnh tranh và tiêu chuẩn thị trường ngày càng cao, kéo dài “tuổi” nông sản nhờ công nghệ bảo quản được xem là bước đi quan trọng để hàng nông sản Việt Nam tiếp cận các thị trường xa hơn và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.